O Gminie

Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Warszawie pochodzą z początku XV wieku. Według zapisów w warszawskich księgach miejskich z 1421 roku na terenie miasta mieszkało dziesięciu Żydów.

Historia warszawskiej samorządności żydowskiej rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku. Wciąż obowiązywał wówczas przywilej de non tolerandis Judaeis, który zakazywał Żydom mieszkania w mieście i posiadania nieruchomości. Z tego powodu osiedlali się oni poza granicami Warszawy, głównie na Pradze.

W 1799 roku Żydzi otrzymali zezwolenie na utworzenie gminy, co zapoczątkowało rozwój żydowskiej społeczności w Warszawie. W drugiej połowie XIX wieku nadano Żydom prawa obywatelskie oraz zniesiono ograniczenia dotyczące osadnictwa i nabywania nieruchomości. W 1864 roku w Warszawie mieszkało 72 tysiące Żydów, co stanowiło 33% wszystkich mieszkańców miasta. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Warszawa stała się jednym z najważniejszych centrów żydowskiego życia kulturalnego.

Po wybuchu II wojny światowej prezesem warszawskiej gminy żydowskiej został Adam Czerniaków, mianowany na to stanowisko 23 września 1939 roku przez prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego. W październiku 1939 roku, po utworzeniu przez Niemców Judenratu – Warszawskiej Rady Żydów – Czerniaków stanął również na jego czele.

W tym czasie w Warszawie mieszkało blisko 360 tysięcy Żydów, a kolejne tysiące przybywały z terenów włączonych do Rzeszy. Niemcy stopniowo ograniczali prawa ludności żydowskiej: wprowadzili nakaz noszenia opasek z gwiazdą Dawida, zamykali synagogi, zabraniali zbiorowych modlitw w domach oraz wstępu do wybranych części miasta. 12 października 1940 roku gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer ogłosił rozporządzenie o utworzeniu getta w Warszawie i nakazał wszystkim warszawskim Żydom przeprowadzkę na jego teren. 16 listopada 1940 roku getto zostało zamknięte.

Getto warszawskie było największym gettem okupowanej przez Niemcy Europy. W kwietniu 1941 roku mieszkało w nim około 450 tysięcy Żydów. Tysiące osób umierały z głodu i chorób lub ginęły podczas akcji wysiedleńczych. W okresie od 22 lipca do 21 września 1942 roku wywieziono i zamordowano ponad 275 tysięcy Żydów z getta warszawskiego. W Warszawie pozostało jedynie około 35 tysięcy osób. Część z nich działała w żydowskich organizacjach oporu i 19 kwietnia 1943 roku, po wkroczeniu Niemców do getta w celu jego likwidacji, stawiła im opór. W getcie wybuchło powstanie, które trwało do 16 maja 1943 roku. Tego dnia Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na Tłomackiem, co miało symbolicznie potwierdzić zdławienie powstania i likwidację getta warszawskiego.

Zagładę przeżyli nieliczni warszawscy Żydzi. W 1946 roku żydowska ludność Warszawy liczyła około 18 tysięcy osób. W sierpniu tego samego roku powołano Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce, który miał zaspokajać potrzeby religijne Żydów. Jego działalność była jednak stopniowo ograniczana, a liczba członków malała w wyniku kolejnych fal emigracji. Na początku lat 70. liczba warszawskich Żydów zmniejszyła się do około dwóch tysięcy osób. Część z nich nadal podejmowała próby prowadzenia życia religijnego oraz działalności opiekuńczej i kulturalnej, dbając o zachowanie dziedzictwa materialnego.

Dzisiejsza Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie jest moralnym i prawnym spadkobiercą przedwojennej Gminy warszawskiej, niegdyś największej społeczności żydowskiej na świecie. Została reaktywowana ustawą o stosunku państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP z 20 lutego 1997 roku, która weszła w życie 11 maja 1997 roku. W 2006 roku wspólnota żydowska w Polsce uchwaliła swoje Prawo Wewnętrzne. Oba dokumenty stanowią podstawę prawną funkcjonowania współczesnych gmin żydowskich w Polsce. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie jest podstawową organizacją warszawskiej wspólnoty żydowskiej i wchodzi w skład Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP. Gmina warszawska, wraz z Filią w Lublinie, jest największą jednostką tego Związku. Członkiem Gminy może zostać każdy, kto – zgodnie z Prawem Powrotu – może ubiegać się o obywatelstwo Izraela (warunkiem jest, by przynajmniej jedno z dziadków było Żydem), a także osoby, które dokonały konwersji na judaizm prowadzonej przez jednego z rabinów Gminy.

Społeczność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie liczy ponad 700 dorosłych członków. Są wśród nich ludzie młodzi i starsi, aktywni zawodowo i seniorzy, osoby religijne i niewierzące. Każdy, kto chce być częścią warszawskiej społeczności żydowskiej i działać na jej rzecz, znajdzie w Gminie swoje miejsce. Gmina oferuje swoim członkom bogaty program społeczny, kulturalny i edukacyjny, a także zapewnia wsparcie osobom potrzebującym pomocy.

Gmina prowadzi synagogę ortodoksyjną im. Zalmana i Rywki Małżonków Nożyków – jedyną synagogę ocalałą w Warszawie z pożogi wojennej, synagogę postępową Ec Chaim oraz synagogę w Jeszywas Chachmej Lublin. Zatrudnia również trzech rabinów: Michaela Schudricha (od 2004 roku Naczelnego Rabina Polski), Stasa Wojciechowicza i Małgorzatę Kordowicz. Dodatkowo w synagodze im. Nożyków pracują rabini Icchak Rapoport i Dawid Szychowski.

Przy Gminie funkcjonują m.in.: mykwa, bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, Klub Seniora, Klub Gminny „Bejtejnu”, Szkółka Szabatowa Ec Chaim, a także koszerny sklep i koszerna stołówka. Gmina wspiera również edukację żydowską, fundując stypendia dzieciom członków Gminy uczęszczającym do Prywatnej Szkoły Podstawowej Lauder-Morasha w Warszawie.